logotype

Programma netwerkdag Jelle Attema in het Beeld- en Geluidmuseum

(vrijdag 23 december 2016)

2

Op vrijdag 23 december kregen 45 belangstellenden, geselecteerd op volgorde van aanmelding de mogelijkheid geboden om gratis het Beeld- en Geluidmuseum in Hilversum (1) te bezoeken. De oproep van Jelle was niet aan dovemansoren gericht. Volgens Jelle was er een tsunami van inschrijvingen. Vanwege het beschikbaar stellen door Jelle Attema van een aantal fraaie apparaten uit zijn collectie ten behoeve van een tentoonstelling komende weken, bood B&G Jelle als tegenprestatie de mogelijkheid voor een netwerkdag, waarbij de mogelijkheid werd geboden om delen van het museum te bezoeken waar de doorsnee bezoeker geen toegang heeft.

2

Terwijl in de centrale hal een torenhoge steiger was opgebouwd ten behoeve van de Top 2000, verzamelden de genodigden zich op de -1 etage, aan het eind waarvan uit de indrukwekkende toeter van de E.M.-Ginn uitnodigende muziek weerklonk.
3 4 5 5a

Deze tentoonstelling en presentatie die als titel droeg ‘History of sound’ waren deel van het Muziekfestival dat bij Beeld en Geluid in de week van 26 tot 30 december, bedoeld om alle Top 2000 bezoekers meer te laten zien van Beeld en Geluid. Zoals bekend kwamen er duizenden bezoekers, die ook kennis zouden kunnen nemen van geluidsregistratie in verleden en heden.

De bezoekers werden gelokt met de volgende slogan: Hoe klinkt muziek afgespeeld vanaf een wasrol van 100 jaar geleden? Beleef de nostalgie van oude grammofoonspelers en fonografen, u zult een prachtig overzicht krijgen van de geschiedenis van het geluid met live demonstraties van objecten uit het verre verleden. Dit zijn de laatste try-outs voor we de tentoonstelling komende maandag gaan openen voor de Top 2000, dus komt dat zien!

Het programma omvatte drie onderdelen:

6

  • Een powerpoint presentatie over de geschiedenis van de geluidsregistratie en het bezichtigen van de tijdelijke tentoonstelling van fraaie fonografen en grammofoons uit de collectie van Jelle Attema, met bijzondere objecten, zoals de hetelucht-grammofoon met fraaie bloemenhoorn, de Klingsor en de Regina Hexaphone, een soort jukebox voor blue amberols.

7

Veel bewondering oogstte ook het mechanische Javaanse danseresje dat ‘aangedreven’   werd door een wieltje dat – verborgen onder haar rokken – de loop van de grammofoonplaat volgde.

  • Toer door de depots

8 7 10

Nadat de groep was opgesplitst bezochten de deelnemers de indrukwekkende technische ruimte, met grote installaties, nodig voor het dagelijks functioneren van dit     instituut, de veiligheid voor mensen en museale collectie, voor energie, watervoorziening en klimaatbeheersing. Zo is te begrijpen dat ten behoeve van het conserveren van het papieren archief andere eisen aan de klimaatbeheersing worden gesteld, dan aan de filmopslag en het bandenarchief, om maar een paar voorbeelden te noemen.

 

We kwamen te weten dat er in B&G vijf soorten water gebruikt worden:  kraanwater uiteraard, maar ook ‘grijs’ water (=hemelwater dat verzameld wordt in het bassin voor ‘Beeld en Geluid’), koud water, warm water, maar ook zgn. osmosewater   (= water zonder bacteriën en kalk).

Ad klimaatbeheersing: een aangenaam klimaat voor het goed kunnen functioneren van   de aanwezige mensen, het juiste klimaat voor de objecten en media in het archief en het verdrijven van ongewenste gassen door middel van overdruk in de verschillende depots)

Oog voor veiligheid: voor bezoekers, medewerkers, museale objecten, data en media.

NB. Beeld en Geluid kent vijf verschillende klimaatzones!

  • Met de lift gingen daalden we af naar zone 5, de museale objecten, de ‘catacomben’ die normaal voor het publiek niet toegankelijk zijn. Er zijn 52 depots met ca. 20.000 objecten. In een van de depots: het muziekdepot bevinden zich zo’n 370.000 LP’s, 185.000 singles, 30.000 lakplaten en 270.000 CD’s. Ik weet niet hoeveel 78- toerenplaten er in het depot staan. Onze gids vertelde, dat zelfs gebroken platen worden bewaard, want de stukken kunnen later digitaal worden uitgelezen en zo kan een gebroken plaat weer als geheel worden beluisterd.
111214

  • Achtereenvolgens namen we een kijkje in het depot waar de liefhebbers van historische radio’s honderden radio’s, luidsprekers, microfoons, sommige gesierd met schildjes van de betreffende omroep. Je ziet er primitief aandoende zenders uit de aller vroegste tijd. Er is zelfs een zender bij die in een sigarenkist is gemonteerd, maar ook een honingraat-toestel in een door een eersteklas meubelmaker vervaardigde fraaie kast. Ergens onderaan een stelling ontwaren we de zgn. Nipkovschijf, de voorloper van ons televisietoestel.
14151617
  • Weer een ander depot was gevuld met alles wat met geluids- en beeldregistratie te maken heeft en dan gaat het niet alleen over ontvangsttoestellen, maar ook bijvoorbeeld over de technische installatie, zoals die gebruikt werd in 1951 in Studio Irene te Bussum, variërend van lichtbakken tot de verrijdbare televisiecamera. Wanneer we bij de Ampexmachine belanden vertelt onze rondleider dat hij regelmatig te horen krijgt, waarom opnamen van ‘Ja Zuster, Nee Zuster’ destijds gewist zijn. ‘Een Ampexband’, aldus onze gids, ‘was nog duurder dan de gezamenlijke salarissen van de ‘Ja Zuster, Nee Zuster’-cast.’ Van dit iconische programma zijn alleen de buitenopnamen bewaard gebleven, omdat die op film werden vastgelegd. In deze ruimte zien we een loodzware platenpers, afkomstig van EMI, studio-bandrecorders van Telefunken, montagetafels voor audio-banden, platensnijmachines, afkomstig van de omroepen. Daar staat ook het Philips-Miller apparaat, waarmee onder meer in 1939 de Matthäus Passion onder leiding van Willem Mengelberg werd opgenomen.
19 20 21 22
  • In weer een andere ruimte staan honderden radiotoestellen van Philips ‘Lentezanger’ via bakelieten radio’s tot transistorradio’s in alle kleuren en maten. Daar staat ook de pathéfoon waarmee pionier Hanso Idzerda in 1919 vanuit de Beukstraat in Den Haag de allereerste radio-uitzendingen verzorgde. In 2019 (100 jaar Idzerda) wordt de gereconstrueerde zender van Idzerda nagebouwd in de oorspronkelijke behuizing.)
23 24 25
  • Daarna is het de beurt aan het depot waar de complete collectie van het voormalige Fonografisch Museum – de collectie Harry Belle – is ondergebracht: de toeters van Belle, zoals wel eens gekscherend werd gezegd. We kennen ze allemaal uit Harry’s boek ‘Spreekmachines’. Jammer voor ons verzamelaars dat deze collectie die voorheen in het Fonografisch Museum op Hoog Catharijne en later in het Omroepmuseum aan de Oude Amersfoortseweg in Hilversum te bewonderen was, thans voor de geïnteresseerde liefhebbers in feite onbereikbaar is. Natuurlijk: de collectie wordt onder ideale klimatologische omstandigheden bewaard (51,5 % luchtvochtigheid/19 graden Celsius), maar slechts sporadisch wordt een enkel toestel ‘naar boven’ gebracht om te dienen als onderdeel van een expositie.
  • Digitalisering: Op het gebied van digitalisering is men in Beeld en Geluid zeer ver: alle (zeer brandbare) nitraatfilms zijn gedigitaliseerd. De originelen worden bewaard in een bunker in Scheveningen. Ook de VHS-banden zijn gedigitaliseerd.
  • Enkele cijfers:

     In Beeld en Geluid werken ca. 250 medewerkers. Jaarlijks ontvangt men zo’n 250.000   bezoekers en zijn er 52 grote evenementen.

Met dank aan Rob de Bie en Harry van Biessum, medewerkers van Beeld en Geluid en Jelle Attema voor het organiseren van deze dag.

Dank ook aan de vrijwilligers die de rondleiding verzorgden.

Ben Poelman

 

Kofferbakmarkt Anno 2016


Op deze zaterdag voor de zomersluiting was het qua weer een ideale dag voor de inmiddels traditionele Weergever Kofferbakmarkt.
Al ver voor achten stonden er al  belangstellenden bij de uitpakkende standhouders, om er vooral maar als de kippen erbij te zijn. De sfeer was zeer gezellig. Misschien kwam het door de mindere weersomstandigheden van de beide vorige jaren, dat de opkomst wat tegenviel, zeker van niet-leden. Op de eerste foto’s zien we Dirk Woerlee bezig met het reinigen van het toilet, gehuld in zijn fraaie Elvis-shirt, niet bepaald de outfit voor een dergelijke bezigheid. Het was jammer, dat de ruimte aan de kant van de sociëteit niet geheel vrij was van auto’s. Dit veroorzaakte in feite een tweedeling van de markt. Je hoorde reacties van passanten die één kant van de kofferbakmarkt hadden bezocht zeggen: ‘Hé, ik wist niet dat jullie er ook stonden!’ Jullie: dat waren onder meer Erik Stom, Bernard Kleikamp (eigenlijk de enige standhouder die vanuit zijn kofferbak verkocht), Dennis van Tol en uw verslaggever.
Net als bij vorige gelegenheden verzorgde het Grammofoon Genootschap voor de muzikale omlijsting dankzij diskjockey Hennie Overdijk (buiten) en Max Ramali (in de ledenwinkel).
Als vaste standhouder was ook Yesterday and Today uit Wormerveer present, met naast veel nostalgisch repertoire op vinyl onder andere ook de veelgevraagde plastic beschermhoezen. Dit keer hoefde de Duitse tram niet uit de remise getrokken te worden, want gedurende de dag bleef het droog.
Natuurlijk was onze veerwerkgrammofoonspecialist Jan Derogee ook met een mooie stand aanwezig evenals onze Belgische verzamelvriend Hubert van den Heuvel met zeer Vlaamse, Franse, maar ook Nederlandse fonoplaten. Vlakbij Jan Derogee troffen we de stand van Ronald Raaijen, bij tijd en wijle bemand door Thijs van Oudenaarde.   Rechts naast het Grammofoongenootschap  zagen we Ruud Broerse met vinyl en grammofoons.

Als bezoekers kwamen onder meer voorbij: Louis Rijbroek, Rob Muller, Erik van der Leest en zijn oom, Leo van der Splinter, Frans Jansen, Peter Berghout, Arie Bakker, Tim de Wolf en uiteraard de vaste Weergeverbezoekers John Dippell, Koen en Moniek, Jeroen Trots, Rinus Blijleven en Jan Heine Slinger. Ook bestuurslid en penningmeester Gerben van der Meulen vond ondanks drukke activiteiten elders nog even gelegenheid om langs te komen.
Heel wat platen en wat minder apparaten kregen die dag een nieuw baasje.

Niet vergeten te melden dat Marion en Sharon zorgden voor koffie en allerlei versnaperingen.
Dank aan Dirk Woerlee voor het organiseren van deze dag.
Alle leden een fijne vakantie toegewenst.

tekst en foto’s: Ben Poelman

Nederlanders in den vreemde. 

Tekst en foto’s door de auteur Frans Jansen.

Merkwaardig zoals sommige Nederlanders zich in het buitenland verpozen. Zo was midden maart ’16 nog een groepje in het voorseizoen, wel te verstaan, op reis langs de Rijn. Nu is deze streek door de UNESCO tot Werelderfgoed benoemd, maar om daar nu midden maart naar toe te gaan, is wel wat overdreven. Nauwelijks bloeit er iets, veel hotels zijn gesloten en zelfs het weer werkt niet mee. Daar rijden zij dan, de auto volgepakt en zelfs de echtgenoten gaan mee. Waarom dan toch?

De handel. Het zijn mensen die op de Beurs van Mechanische Muziek Instrumenten in Rüdesheim ook weer Nederlanders hopen aan te treffen die willen kopen. Niet alleen speeldozen, orgeltjes en zingende vogeltjes, maar ook mechanische grammofoons en de bijbehorende geluidsdragers. Uiteraard is die beurs bedoeld voor Duitsers en die komen er ook, maar van hen is vernomen dat de beurs gedragen wordt door Nederlanders en een paar Nederlandstalige (dat wel) Belgen.

01. dansen DSCN0294

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 02.Ton op de Weegh DSC 1226

 

 

09 . Leopold de Rooy DSC 1941 kopie

 

 

 

 

 

 

 

 

03.Guido Severijns DSCN0314

  07. Eric Stom DSC 1937 kopie

 

10. Ko Notenboom DSCN0311

 

 

 

12. Jan Derogee DSC 1935 kopie

 13. Willem Broere Wannes Dirven DSCN0309

14. Patrick de Caluw DSC 1208

15. Ren Claeys DSC 1213

 

 

 

 

 

 

 

 

 

04. Leonidas catalogus 1913 bewerkt

De laatste paar jaar wordt die beurs in een deel van het immense (historische) gebouwencomplex van destilleerderij Asbach Uralt gehouden na gedurende lange tijd in een deel van het Treinstationsgebouw gehouden te zijn en jaren daarvóór in de Rheinhalle van Rüdesheim met aangrenzend parkeerterrein. De huidige behuizing is zeer ruim en biedt vele mogelijkheden, zelfs voor danslustigen die op de platenmuziek van Volkmar Hess een 50er jaren dansje wagen.

Dat is waar de uit het Duits/Nederlands/Belgische grensland van Viersen komende handelaar in grammofoonplaten thans een bloeiend disc jockey bedrijf voert voor Duitsers, die de vijftiger jaren en het Wirtschaftswunder nog in ere houden. Maar dit is natuurlijk bijzaak. Nederlanders komen er vooral om platen te kopen van vooral Nederlanders. Bovendien kunnen zij zich verlustigen in het aanschouwen van fraaie historische grammofoons en de voorlopers, de fonografen.

Ton op de Weegh, de man uit de buurt van Arnhem, is al veel langer op deze beurs aanwezig dan ik en probeert het in zijn woonplaats nu wat rustiger aan te doen door zijn omvangrijke platencollectie te koop aan te bieden in De Weergever. Toch heb ik hem de laatste jaren constant op de “drempel” van het Treinstationsgebouw in Rüdesheim met handel zien staan. Zijn merkwaardige Ultraphoon, als een éénarmig standaard tafelmodel vermomd, is in 2015 in het Ultraphoon verhaal weergegeven.

 

 

 

 De Zuid-Hollander Leopold de Rooy was met echtgenote in een beknopte hoekkraam aanwezig waar hij een grote variatie aan waren ten toon stelde. Evenals ‘s zomers op de zondagse Haagse Antiekmarkt heeft hij kleine grammofoons, speeldozen en ook zaken die niets met deze handel te maken hadden. Voor mij had het paar iets dat me zeer interesseerde. Het was een lap gobelin weefsel met daarop een boekenkast en een hoorngrammofoon.

Persoonlijk heb ik in het algemeen meer belangstelling voor de afspeelmachines. En die zijn er in grote aantallen. Zo zag ik bij de Zuid-Limburger Guido Severijns een prachtige Parlophon hoorngrammofoon. Een geweldenaar, die ik in de herdruk van de catalogus van Karel Leng uit 1913 ook al eens gezien heb en die in Talking Machines (Science museum 1981). En dat heet dan nog een “Junior” een geweldig grote machine met muntinworp. Echt een apparaat om geld mee te verdienen.

 

 

Eric Stom uit het Zaanse was weer present met grammofoonplaten. Bij een internationale handelaar Andres Schmauder had ik 2 platenalbums gekocht voor éénzijdige platen en die liet ik Eric stom zien. Die wist mij te vertellen dat de Duitse albums door hem in Engeland gevuld gekocht waren. Deze had hij weer over gedaan aan Andreas, die de inhoud in zijn veiling had opgenomen en de albums mee naar Rüdesheim had genomen waar ik ze van hem had gekocht. De handel in de EU ten top!

 Een indrukwekkend lange kraam was bemand door Ko Notenboom met familie uit Tiel. De hoorns van diversie apparaten, fonografen en grammofoons, glommen me tegemoet. Dat is ook altijd leuk bij Ko, die heeft een grote vitrine met alle mogelijke onderdelen. Het verbaast mij altijd, dat er zo’n grote verscheidenheid in dit spul is. Dunne slang om, de weergevers te repareren heeft hij per meter. Prachtig om op regenachtige middagen weergevers te repareren.

Jan Derogee uit Haarlem, de reparateur van De Weergever en thans leermeester van Wannes Dirven voor wie dit de eerste keer was in Rüdesheim te zijn. Hij was met de trein gekomen, wat toch wel een flinke trip is. Jan heeft altijd zo zijn klanten uit Duitsland die interesse hebben in kleine muziekdoosjes, die hij altijd te pakken weet te krijgen. Het was heel goed leermeester en leerling samen te zien, temeer daar Wannes ook bestuurslid is en die zie ik niet zo vaak op de Beurs.

 Willem Broere, die ik eigenlijk alleen van deze Beurs ken, weet altijd weer aan bijzondere naaldendoosjes te komen. Zelfs de grootste verzamelaar op dit gebied, Elisabeth Jobin uit Zwitserland ziet geregeld iets nieuws bij hem. Wat mij bijzonder trof bij hem was een grammofoonplaatje met diameter van circa 5 cm met een verlengd spindelgat, voor een Berliner pop? , zoals in 1915 in Teylers Museum geëxposeerd. Maar er zat een plastic rafeltje aan. Origineel?

 

 

 

Onze zuiderburen Patrick de Caluwé en René Claeys waren ook weer present. Interessante Pathé fonografen bij Patrick en mooie zeer vroege Engelse hoorngrammofoons. Ook René had ongelooflijk fraaie Pathé tafelmodellen bij zich. Zo van die vroege uit ca. 1906 met een kronkel in de toonarm om geen problemen te krijgen met de octrooien van His Master’s Voice. Bij zulke fraaie machines, dan voel ik me zwak worden. Maar mijn huis is al vol, dus … niet voor mij.

 

In november is er weer de Musica Mechanica Beurs in Rüdesheim en dan ga ik er weer naar toe, natuurlijk niet om te kopen, maar om mijn internationale kennissen te ontmoeten, als bijvoorbeeld Charlie Hummel uit de Verenigde Staten, die hier Amerikaans klein spul verkoopt en wat hij op de reis in Europa heeft weten te kopen en Andreas uit het Zwarte Woud met platen en de man die altijd van die prachtige herdrukken maakt van oude machine catalogi en de specialist met weergevers…   .